Agroónerkásiptik keshen:  Daǵdyly qalyptan ınnovasııalyq qalypqa ótý

Elbasy sandyq qana emes, sondaı-aq sapaly ózgeristerdi de meńzep, «aqyl­dy tehnologııalar» – bul AО́K-ti damytýda serpilis jasaý úshin múm­kindik» dep sanaıdy. «Shıkizatty qaı­ta óńdeýdi qamtamasyz etip, álemdik na­ryqtarǵa joǵary sapaly daıyn ónimmen shyǵýymyz qajet. Bul máse­leni sheshýge barlyq agrarlyq keshenniń túbegeıli bet burýy mańyzdy», dep atap ótti Memleket basshysy. Bul aýylsharýashylyq óndirisiniń árbir segmentinde búkil jumys kezeńi boıy agrarlyq ǵylymdy damytýdy, jańa teh­nologııalardy transfertteýmen jáne olardy otandyq jaǵdaıǵa be­ıim­deýdi, «aqyldy tehnologııalar» ar­qyly ónimdilikti birneshe ese arttyrýdy bildiretin keshendi másele.

«Aqyldy tehnologııalar» – aıasy tar maqsat emes, praktıkada saýatty, sheber qoldanýǵa bolatyn tıimdi qural. Nátıjesinde AО́K eńbek ónim­diligin jáne qaıta óńdelgen aýyl­sharýa­shylyq óniminiń eksportyn bes jyl ishinde kem degende 2,5 esege arttyrý úshin agrarshylarǵa múmkindik berýge tıis. Iаǵnı Joldaýda qoıylǵan maqsattarǵa jetýge jol ashylady.

Atadan balaǵa qaldyrylyp otyr­ǵan jer-anaǵa degen mahabbat «sıfr­lyq rýhty» sińirgen, sondyqtan da «aqyldy tehnologııalarǵa» qazir­gi sha­rýa­shylyqtyń shamasy je­te me? Tolyq senimmen – «ıá» dep aı­­ta alamyn! Astanada ótken EKSPO kó­rmesi bizge bolashaq – bul shy­na­ıylyq ekenin kórsetti. EKSPO aıa­synda Ulttyq ınjenerlik akade­mııa­­nyń uıymdastyrýymen ótken, ózim qatysqan ınjenerler men ǵalym­dardyń Dúnıejúzilik kongresin erekshe atap ótkim keledi. Kongreske Nobel syılyǵynyń laýreattary, «Jahandyq energııa» halyqaralyq syılyǵynyń 18 laýreaty, energetıka, qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrleri, energetıka salasyndaǵy 2000-nan as­tam ǵalym, sarapshy qatysty. Men, agrarlyq ǵylymmen aınalysatyn maman retinde, osy salanyń ǵalym­darynyń oı-pikirlerine qyzyǵýshylyq tanyttym. Álemde qandaı úrdister bar? Biz qaıda bet alyp kelemiz? 1000-nan astam baıandama tyńdaldy. Agrarlyq ǵylym salasynda Brazılııa shtatynyń mınıstri Joao Karlos de Soýza Meırellestiń, Nobel syı­­ly­ǵynyń laýreaty Rıkkardo Va­len­tınıdiń, Tavrııa memlekettik agro­teh­nologııalyq ýnıversıtetiniń, Kıev polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń bir­­qatar ǵalymdardyń jáne bas­qa­larynyń baıandamalary tyńdaldy. Nobel syılyǵynyń laýreaty bú­gin­gi tańda búkil álemde tek agrar­lyq ónimder sektory tushy sýdy paıda­lanýdyń jalpy kóleminiń shamamen 80%-yn, energııaǵa jalpy suranystyń 30%-yn jáne parnıktik gazdardyń tehnogendik shyǵaryndylarynyń 24%-yn quraıtynyn atap ótti. Bolashaqta jahandyq azyq-túlik óndirý 70%-ǵa artady, sektor resýrstardyń teń­des­siz qysymyna jáne klımattyq júıe­lerdiń kúshti aýytqýyna tap bolady dep kútilýde. Jahandyq agrarlyq azyq-túlik júıeleri, olardyń bolashaq urpaqqa qoldaý kórsetý múmkindikteri týraly oılanatyn kez keldi.

Memleket basshysynyń ıdeıasy – ekonomıkany sıfrlandyrýǵa kóshý jáne pánaralyq ınnovasııalyq orta­lyqtar qurý bizdiń bolashaqtyń negizgi komponenti bolyp tabylady. Qazaqstanda agrarlyq saladaǵy ǵylym jáne bıznes úshin jańa strategııalyq model iske qosylady. Al ǵylym men bıznesti jaqyndastyrý úshin jańa tehnologııalardy kommersııalandyrý keńseleri qajet. Injenerlik akademııada osyndaı kommersııalandyrý keńsesi Injenerlik-tehnologııalyq ýnıversıtettiń bazasynda áldeqashan qurylǵan. Dál osy keńse naryqtyq jáne tutynýshylyq suranysqa baǵyt­talǵan kabınettik zertteýlerden qol­dan­baly zertteýlerge kóshý úshin berik kópir quratyn bolady.

Biz sıfrlandyrýdyń basqarýǵa kómekteskenin, ekonomıka jáne energetıka ekologııalyqqa aınalǵanyn, al jel men kún sharýanyń úırenshikti serik­terine onyń kómekshilerine aı­nal­ǵanyn kórip otyrmyz. Sharýanyń jańartýǵa daıyndyǵy týraly suraqqa ótken jyldyń qorytyndysy jaýap bere alady. Aýylsharýashylyq salasy birte-birte jańa tehnologııalardy ıgerýde. О́te mańyzdy jaıt, menedjment, kadr saıasaty, sondaı-aq tehnologııalyq jaraqtandyrý, eginshilik jaǵynan sapaly ózgerýde. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha respýblıkamyzda aýylsharýashylyq jalpy ónimi shamamen 3%-ǵa ósip, kólemi boıynsha 4 trln teńgeden as­qa­nyn esterińizge sala keteıin. О́sý ósim­dik sharýashylyǵynda jáne mal sharýashylyǵynda baıqaldy.

Bizdiń kompanııanyń praktıkalyq tájirıbesine súıene otyryp, onyń odan ári ósý áleýetin kórip otyrmyn, óıt­keni qazirdiń ózinde bıznestiń kezek­ti tehnologııalyq baspaldaǵyna órleýi nátıjelilikti arttyratynyn bilemin. 2014 jyly Memleket basshysy bizdiń kóp salaly agroholdıngke kelgende onyń jetistikterin de atap ótip, «Baıserke-Agro» JShS-syn Qazaq­standa aýylsharýashylyq sektorlaryn damytýǵa baǵyt-baǵdar beredi dep ataǵanyn eske túsire otyryp, mynadaı parallelderdi júrgizip kóreıin. Biz osyndaı joǵary baǵany maqtan etemiz. Biraq odan da mańyzdysy, ol Mem­leket basshysynyń Joldaýynda aıtylǵan ınnovasııalyq tehnologııa­lardy qoldaný, basqarýdy jetil­dirý baǵy­tyndaǵy bizdiń ıntýıtıvti qozǵalysymyz bolyp tabylady.

Prezıdent óz nazaryn agrobız­nes­tiń ǵylymı quramyna aýdar­ǵan. Bir­neshe jyl buryn, ata-baba­myz­dan kele jatqan ádistermen úırenshikti qalyp­tan shyǵa almaıtynymyzdy túsingen seriktestik agroónerkásiptik sektordy qoldaý úshin Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýty jáne Qazaq veterınarııa ǴZI-men birge qurylǵan Qazagroınnovasııa mem­le­kettik mekemesimen yntymaq­tas­tyq týraly kelisimge qol qoıdy. Bıylǵy jyly Ulttyq ınjenerlik aka­demııamen kelisimge keldi. Biz­diń ǵylymı áriptesterimizdiń arqa­syn­da ósimdikterdi qorǵaý, mal sharýa­shy­ly­ǵynyń ónimdiligin saqtaý jáne art­tyrý máseleleri jóninde jańa ın­no­vasııalyq ádister men tehnologııalarǵa, zamanaýı zertteýlerge qol jetkizdik.

Ǵalymdardyń usynystaryna súıe­nip, búkil tehnıka jáne qury­lym­dar parkin jańǵyrttyq, eńbekaqy tóleý júıesin, motıvasııa jáne ma­man­dardy oqytýdy uıymdastyrý bo­ıyn­sha jumysty jaqsarttyq. Iаǵnı óndiristik sıkldyń birde-bir ból­­shegin nazarymyzdan tys qal­dyr­­maı keshendi qarastyrdyq. Bul bizge aýyl­sharýashylyq daqyldaryn óńdeý, qaıta óńdeýdi qazirgi talapqa saı ja­ńartý, aýylsharýashylyq óndi­risiniń jáne onyń nátıjeliligin art­tyrý pro­ses­terin jaqsartýǵa aıtar­lyqtaı sep­tigin tıgizdi.

 Keminde eki jyldyń ishinde qol jetken nátıjelerdiń arqasynda bizdiń holdıng Almaty oblysynyń úzdik aýylsharýashylyq quralymyna aınaldy, 2015 jyly shaǵyn jáne orta aýylsharýashylyq kásiporyndarynyń ishinen Qazaqstannyń úzdik kompanııasy retinde «Altyn Sapa» syılyǵyna ıe boldy. Biraq biz ózimizdi damytýdy toqtatqan emespiz, sondyqtan búgingi tańda úzdiksiz bilim, mamandyqty j­e­til­dirý taqyryptary kompanııanyń barlyq qyzmetkerleri úshin ádettegi ahýalǵa aınaldy. Bizge oqytý semınarlary men sheberlik-sabaqtar ǵana emes, kásibı ósý árbir qyzmetker úshin basty yntalandyrýshy faktorǵa aınalǵany mańyzdy. О́zimizdiń «Baıserke-Agro» oqý ǵylymı-óndiristik ortalyǵyn qur­dyq, onyń negizgi maqsaty – AО́K báse­kege qabilettiligin arttyrý úshin bilim berý, ǵylym men óndiristiń ózara is-qımyl ınnovasııalyq mode­lin qalyptastyrý. Onda magıstr-ǵalymdar, PhD doktorlar, professor, akademıkter jumys atqarady.

Biz parkti jańartyp, álemniń úzdik ınnovasııalyq tehnologııalaryn tarttyq. Teńgeriminde 10 000 ga egistik jer bar, onyń 550 gektarynda jerasty tamshylatyp sýarý jú­ıesi qoldanylady. Bul júgeri, soıa, jońyshqa, bıdaı, arpa jáne basqa da daqyldardy ósirý kezinde egin sharýashylyǵynyń kórsetkishterin arttyrýǵa múmkindik berdi.

Otandyq ǵylymmen jáne shetel­dik ǵalymdarmen yntymaqtastyqtyń arqa­synda «Baıserke-Agro» agrohol­dıngi qazirdiń ózinde álemdik deńgeı­de batyl básekelesýge bolatyn kórset­kish­terge qol jetkizgenin maqtan tuta­myz. Zamanaýı qaıta óńdeýshi kásip­orny bar agroholdıng joǵary sapaly sút jáne sút ónimderin – aıran, ıogýrt, qaımaq, súzbe, irimshiktiń birneshe túrin shyǵardy. Zaýyttyń qýaty – jylyna 3 000 tonna ónim.

О́sirilgen elıtaly tuqymdy mal­dyń etinen holdıng óz et kombınatynda ystalǵan jáne jartylaı ystalǵan shujyqtardy, shujyq jáne ózge de etten jasalǵan jartylaı fabrıkattardy óndiredi. Onyń ónimdiligi – jylyna 1 250 myń tonna et.

Nursultan Ábishuly Nazarbaev bastaǵan elimiz naqty ekonomıka­daǵy bizdiń sektordyń ınvestısııa­lyq tar­tym­dylyǵyn kóterýge tabandy túrde jumys isteıdi. Bul jerde Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynastardyń iskerlik bel­sen­­diligin joǵarylatý úshin jańa qadamǵ­a aınalǵan, N.Á.Nazarbaev atap aıt­qandaı, strategııalyq sıpat­qa ıe Memleket basshysynyń Ame­rıka Qurama Shtattaryna jasaǵan sapary­nyń mańyzy zor.

AQSh pen Qazaqstan aýyl sharýa­shylyǵy salasynda qarym-qatynas­tardy damytýdyń mańyzdylyǵyn moıyndaıdy jáne osy saladaǵy ynty­maqtastyqty keńeıtýdi jalǵasty­rady. Sapar qorytyndylary boıynsha eleýli ınvestısııalar jáne zamanaýı tehnologııalardy, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵyn transfert­teýdi elimizge tartýdyń jańa múm­kin­dikterin ashatyn Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy kóptegen jańa kelisim­sharttar jasaldy.

Bizdiń agroholdıng te tys qalǵan joq, «Global Beef Investments» ame­rı­ka­lyq kompanııasymen ynty­maq­­tas­­tyq týraly shartqa otyrdy. Ame­­­rı­­­kalyq seriktesterimen birge «Baıserke-Agro» Qazaqstanda joǵary genetıkalyq maldy ósirý tehnologııa­sy men embrıondar arqyly reprodýksııalaryn engizýdi bastaıdy. Bul úshin genetıkalyq zerthanasy bar tutas seleksııalyq ortalyq qurylady. Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri О́mirzaq Shókeev osy jobanyń keleshegimen tanysyp, osy baǵytqa tolyq qoldaý kórsetýge tapsyrma berdi.

Meniń oıymsha, kóptegen qazaq­standyq agrarshylar úshin Memleket basshysynyń Joldaýynda kórse­til­gen AО́K maqsattary men mindet­teri tujyrymdalǵan joldary naq­ty nusqaýǵa aınaldy. Bul úshin qazaq­stan­dyq agrarshylardyń qundy resýrs­tary bar, olar: jer, dámdi jáne paı­daly azyq-túlikterdi óndirýde ata-ba­ba­lary­myz­dyń san ǵasyrlyq tájirıbesi, jas sana jáne óz isinde úzdik bolý maqsaty.

Temirhan DOSMUHAMBETOV,

Ulttyq ınjenerlik akademııanyń ınnovasııa jónindegi vıse-prezıdenti, «Baıserke-Agro» JShS basqarma tóraǵasy